This article is also available in English

“12% coronapatiënten krijgt hartproblemen” meldde de NOS liveblog vorige week. Een uiterst verontrustend onderzoeksresultaat, zeker gezien het oplopende aantal besmettingen. Maar wat bleek? Het gaat om opgenomen patiënten, waarvan 30% daarvoor al hartproblemen kende. Als je dan even doorrekent ontstaat een aanzienlijk minder onheilspellend beeld. Dat onderzoekers en journalisten elkaar in deze tijd gemakkelijk weten te vinden is logisch, maar ze zouden meer oog moeten hebben voor het voorkomen van misleiding en onrust. Er staat genoeg op het spel.

Wat gebeurde hier? Was het nepnieuws, onkunde, bewuste misleiding of iets anders?

Mijn op LinkedIn geuite bezorgdheid werd, met dank aan de ruim 1.500 likes, meer dan 150.000 keer bekeken. Een latere versie van het NOS-artikel had weliswaar een aangepaste kop, maar door de snelheid waarmee we tegenwoordig nieuws consumeren was het kwaad al geschied.

Waarom maak ik hier zo’n punt van? Onzorgvuldige berichtgeving is toch een ‘fact of life’?

En onderzoek leidt toch niet altijd tot geruststellende resultaten? Juist daarom. Mede door desinformatie is de maatschappelijke steun voor overheidsmaatregelen zeker geen gegeven. Premier Rutte zei eerder dat onze regering 100% van de besluiten over corona neemt met 50% van de kennis. Duidelijk uitleggen wat we weten en wat we (nog) niet weten is cruciaal. Als data-onderzoeker weet ik hoe gaaf het is om kennislacunes te vullen, vooral als er een groot maatschappelijk belang mee gediend is en de tijd dringt. Wat voor het kabinet geldt is voor de gemiddelde Nederlander niet anders. We willen weten welke risico’s we lopen, hoe we onszelf, onze kinderen en ouders moeten beschermen. Inmiddels zitten we in de tweede coronagolf en is er nog altijd te weinig bekend over de oorzaken en de gevolgen van het virus.

Het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing weerhoudt velen er niet van een mening te hebben. In krantenkolommen, nieuwsuitzendingen en talkshows vliegen meningen, speculaties en (complot)theorieën ons intussen om de oren. Afkomstig van deskundigen en pseudo-deskundigen, goed onderbouwd of zelf in elkaar geknutseld. Te vaak voeren sentimenten (@ikdoenietmeermee) de boventoon en blijven onjuistheden onweersproken. De behoefte aan informatie over corona is onverzadigbaar. De media doen – begrijpelijk – alles om daaraan tegemoet te komen, maar ik gun de kijkers en luisteraars iets beters. De publieke discussie zou gebaat zijn bij een grotere rol voor onderzoeks-data. Die geven richting en zekerheid.

Medische onderzoeksresultaten zijn ‘hot’. Of het nu gaat om de gezondheidsimpact van een fabriek die schadelijke stoffen uitstoot, om de effecten van de consumptie van een bepaald product of van de werking van een bepaald medicijn. Bij corona is het niet anders. Maar als onbetrouwbare onderzoeks-data doorsijpelen in het publieke debat ondermijnt dit het vertrouwen in instituties, niet in de laatste plaats in de wetenschap en de media zelf. Mensen lezen vaak alleen de kop en berichten worden veel gedeeld. Nepnieuws ondergraaft de steun voor beleid, ook als dat beleid op wetenschappelijke inzichten is gebaseerd.

De huidige situatie vraagt om grote zorgvuldigheid in berichtgeving over onderzoeksresultaten, maar mijn oproep betreft niet alleen de pers. Ik spreek juist ook mijn collega-dataonderzoekers aan. Er is dringend behoefte aan harde feiten en cijfers, op basis van goed geanalyseerde data die helder worden gepresenteerd. Het is naar mijn mening dé remedie waarmee fakenieuws en complottheorieën bestreden kunnen worden. Onderzoek beoogt het maatschappelijk belang te dienen. Maar onderzoek vraagt ook tijd en niet alle resultaten zijn even goed te doorgronden en voor een breed publiek begrijpelijk te maken. Dat wringt. Onjuiste statistieken moeten geen eigen leven gaan leiden nadat ze de wereld in geslingerd zijn. Ja, er zijn aanwijzingen dat mensen die in verband met corona in het ziekenhuis belanden daarna met hartproblemen te maken krijgen, vooral als ze daarvoor al klachten hadden. Geen nieuws zou je zeggen, dus laten we dat er ook niet van maken zoals de NOS deed.

Journalisten en onderzoekers staan onder grote druk om de corona informatiehonger te stillen. Maar creëer geen onrust door als media aan de haal te gaan met onderzoeksresultaten. En weersta als onderzoeker de druk om onrijpe informatie te delen; oefen maximale invloed uit op een zorgvuldige en genuanceerde weergave van je onderzoeksdata. Dit helpt niet alleen verdeeldheid en scepsis voorkomen, maar het biedt ook houvast. En dat is precies wat nu nodig is.

Rik van der Woerdt – Amsterdam Data Collective